Zeytinburnu tarafındaki Balıklı Meryem Ana Rum Manastırı (Zoodochos Peges), İstanbul’da gezip görebileceğiniz sıradan bir turistik müze değil; doğrudan Ekümenik Patrikhane’ye bağlı, kendi kuralları ve ciddiyeti olan, yaşayan bir ibadethane. Buraya gelenlerin çoğu yapıyı İzmir Efes’teki Meryem Ana Evi’yle ya da hemen civardaki Balıklı Rum Hastanesi’yle karıştırıp yola çıkıyor, bunu baştan belirteyim.
Kompleksin her noktasına, bilhassa ana kilisenin iç bölümlerine dilediğiniz an elinizi kolunuzu sallayarak giremiyorsunuz; bu yüzden kapıya varmadan önce hangi kısımların açık olduğunu ve içerideki düzeni bilmenizde fayda var, böylece kapıda tatsız bir sürprizle karşılaşmazsınız.
| Bilgi | Detay |
|---|---|
| Giriş Ücreti | Ücretsiz (Ayazma suyu şişeleri için gönlünüzden koparsa küçük bir bağış bırakabilirsiniz) |
| Ziyaret Saatleri | Kaynaklarda genellikle 08.30 - 16.30 arası görünür (saatler döneme ve pazar ayinlerine göre değişebilir) |
| Zorunlu Kurallar | İçeride fotoğraf çekmek genel olarak yasak; şort, mini etek veya kolsuz kıyafetle gelirseniz kapıdan çevrilebilirsiniz |
| Konum | Zeytinburnu, Silivrikapı sur dışı (Kozlu Mezarlığı’nın hemen üst tarafı) |
Ziyaret Öncesi Bilinmesi Gereken Kesin Kurallar
Buranın sadece taştan ibaret bir tarihi eser olmadığını, içinde din görevlilerinin ve rahibelerin aktif olarak yaşadığı, dualarını ettiği bir yuva olduğunu unutmamanız gerekiyor. Haliyle içerideki nizam ve yaklaşım, alışık olduğumuz rahat müze ortamlarından çok daha muhafazakâr ve sıkı. Keyifli ve sorunsuz bir ziyaret gerçekleştirmek istiyorsanız şu detaylara mutlaka dikkat edin:
- Fotoğraf Yasağı: Manastırın kapısından içeri adım attığınız anda telefonlarınızı ve makinelerinizi doğrudan cebinize ya da çantanıza koyun. Avluda, ayazmada veya kilisenin girişinde fotoğraf çekilmesini kesinlikle istemiyorlar; izin meselesi o günkü görevliye göre değişse de hiç sormadan makineyi kaldırmamak en doğrusu. Görevliler bu konuda gerçekten hassas ve kuralı delen birini gördükleri an hemen yanına gelip uyarırlar.
- Kılık Kıyafet Standardı: Sonuçta faal bir ibadethaneye giriyorsunuz; omuzları açıkta bırakan askılı bluzlar, şortlar veya diz üstü eteklerle giderseniz kapıdaki görevliler sizi içeri almayabilir, planınızı ona göre yapın.
- Güvenlik ve Refakat: Gezerken görevlilerin gözünün üzerinizde olduğunu ya da sizi belli bir mesafeden takip ettiğini fark edebilirsiniz, şaşırmayın. Yaşayan ve korunan bir manastırda bu tip bir kontrol mekanizmasıyla karşılaşmak gayet normal bir durum.
Manastır Kompleksinde Görülebilecek Açık Alanlar
Kompleks temel olarak ana kilise, rahibelerin kaldığı yatakhaneler, yer altındaki ayazma ve mezarlık bölümlerinden meydana geliyor. Sıradan bir günde gittiğinizde rahatlıkla görebileceğiniz ana kısımlar ise şunlar:
Avlu ve Karamanlıca Mezar Taşları
Ana kapıdan içeri süzüldüğünüzde ilk dikkatinizi çekecek yer kesinlikle ayaklarınızın altındaki avlu zemini olacak.
Avlunun bir köşesinde yeşil boyalı metal bir çan kulesi yükselirken, orta yerde gövdesi beyaza boyanmış, taş çerçeve içine alınmış yaşlı bir ağaç kütüğü duruyor. Zeminin asıl çarpıcı yanı ise geçmiş yüzyıllarda yaşamış Ortodokslara ait tarihi mezar taşlarıyla baştan aşağı kaplanmış olması.
Bu taşların alametifarikası, Yunan harfleri kullanılarak Türkçe kaleme alınmış Karamanlıca kitabeler barındırmasıdır. Taşların üzerindeki kabartma motiflere biraz yakından bakarsanız, yatan kişilerin hayattayken ne iş yaptığını simgeleyen dülger, terzi gibi meslek aletlerinin taşlara incelikle işlendiğini hemen fark edeceksiniz.
Balıklı Ayazma ve Yeraltı Havuzu
Manastırın varlık sebebi ve insanların buraya akın etmesindeki asıl durak, avludan birkaç basamak taş merdivenle indiğiniz yer altındaki o meşhur ayazma. Tonozlu tavanıyla insanı saran bu loş mahzende, sağ tarafınızda mermer bir havuz ile dört ayrı lüleden kesintisiz akan kaynak suyu, sol tarafınızda ise Meryem Ana’ya adanmış kandilli ikonalar yer alır.
Rivayetlere konu olan o meşhur kırmızı-siyah balıkları bu havuzun içinde arayabilirsiniz ama suyun derinliğinden ve ışıktan ötürü her zaman öyle hemen gözünüze çarpmayabilirler. Şifalı kabul edilen bu kaynak suyunu isterseniz elinizi uzatıp tadabilir, isterseniz havuzun kıyısında hazır duran küçük şişelerden birini yanınıza alabilirsiniz.
Patrik Mezarlıkları
Ana kilise binasının giriş kapısının hemen karşısına denk gelen alanda, vaktiyle İstanbul Ekümenik Patrikhanesi’ni yönetmiş olan önemli patriklerin ebedi istirahatgahları olan mermer lahitler sıralanır.
I. Demetrios gibi tarihe geçmiş pek çok ismin anıtsal mezarı bu avlu bölümünde yer alıyor. Kabirlerin kimisinin üzerinde patriğin mermer büstünü, kimisinde ise sadece Yunanca kitabeler ile kabartma haç motiflerini yan yana görebilirsiniz.
Ana Kilise Ziyareti ve İbadet Saatleri
1835 senesinde bizzat Sultan II. Mahmud’un fermanı ve izniyle bugünkü formunda ayağa kaldırılan bazilika planlı ana kilise, kompleksin tartışmasız en gösterişli ve heybetli yapısıdır. Ne var ki dışarıdan gelen ziyaretçiler için kilisenin kapıları her daim ardına kadar açık tutulmuyor.
Çoğu zaman yalnızca açık kapı aralığından içeriye göz atabileceğiniz ya da dış cephesini seyredebileceğiniz ana naos kısmı, Patrikhane’nin özel dini törenlerinde ve resmi ayinlerinde faal olarak kullanılıyor. İçerideki devasa altın varaklı ikonastasisi, Âdem ile Havva’nın Cennet’ten Kovuluşu’nu anlatan o nefis duvar tasvirlerini yakından görmek istiyorsanız, ziyaretinizi mutlaka ayin saatlerine denk getirmeli ya da oradaki bir pederden rica edip izin istemelisiniz; gerçi kilisenin zaman zaman tadilat sebebiyle tamamen kilitli olabileceğini de hesaba katın.
Tarihî Arka Plan: Zoodochos Peges ve Balık Efsanesi
Yunanca kökeninde "Hayat Bağışlayan Kaynak" manasına gelen Zoodochos Peges, asıl şöhretini 5. yüzyılda tahta çıkan İmparator I. Leon’a dayandırılan çok eski bir anlatıya borçlu. Rivayete göre Leon henüz sokaktaki rütbesiz bir askerken, bu ıssız korulukta gözleri görmeyen yaşlı bir adama rastlar ve ona yardım etmek için buradaki suyla adamın gözlerini yıkar.
Suyun değmesiyle adamın gözleri mucizevi şekilde açılır ve gaipten gelen bir ses Leon’a yakında Roma’ya imparator olacağını müjdeler; işte buranın kaderi o an yazılır. Leon 457’de tahta oturunca şükran borcu olarak buraya ilk şapeli diktirir; gerçi dönemin yazılı kaynaklarına bakarsak asıl kiliseyi İmparator I. Justinianus hükümdarlığının sonlarına doğru, yani 559-560 civarında inşa ettirmiştir.
Yapının dilimize "Balıklı" olarak yerleşmesi ise 1453’te İstanbul’un Fethi günlerine dayandırılan, halk arasında dilden dile aktarılmış çok daha geç dönem bir efsaneden gelir. Kuşatma günü ayazmanın kıyısında kendi halinde tava balığı kızartan bir keşiş, şehrin artık Türklerin kontrolüne geçtiği haberini alınca alaycı bir tavırla, "Şu tavada pişen balıklar canlanıp suya atlarsa şehrin düştüğüne anca o zaman inanırım" der.
Efsane bu ya, tavada yarı kızarmış halde duran balıklar bir anda sıçrayıp ayazmanın serin havuzuna atlayıverir. O günden beri bu havuzda sırtı yanık gibi duran balıkların yüzdüğü anlatılır durur.
Balıklı Meryem Ana Manastırı'na Nasıl Gidilir?
Manastır, Zeytinburnu sınırlarında, tarihi kara surlarının hemen öte yakasında, Silivrikapı ile Merkez Efendi türbesi arasında kalan Kozlu Mezarlığı mevkisinde yer alıyor.
- Toplu Taşıma: Ulaşım için en zahmetsiz seçenek, T1 Kabataş-Bağcılar tramvayına binip Cevizlibağ, Merkezefendi ya da Seyitnizam-Akşemsettin duraklarından birinde inmek ve oradan kısa bir taksiye binmek veya yürümektir; ineceğiniz durağa göre yürüme mesafeniz biraz değişebilir.
- Otobüs: Silivrikapı otobüs duraklarında inip tarihi sur kapısından dışarı doğru yaklaşık 500 metrelik kısa ve düzayak bir yürüyüşle manastırın demir kapısına rahatça varabilirsiniz.
- Kendi aracıyla gidecekler için ufak bir not: Manastırın kendine ait geniş bir otopark alanı maalesef yok, arabanızı Kozlu Mezarlığı etrafındaki uygun ceplere veya cadde kenarlarına bırakmanız gerekecek. Bir de yoldaki tabelaları takip ederken manastırı hemen yakınındaki Balıklı Rum Hastanesi ile karıştırmayın; ikisi tamamen ayrı yerler.
