Fildamı Sarnıcı’na gitmeyi düşünüyorsanız, aklınızdaki klasik müze şablonunu, bilet gişelerini ve loş yer altı sütunlarını baştan unutmanızda fayda var. Burası Yerebatan ya da Binbirdirek gibi kapalı, turistik bir mekan değil; Bakırköy Osmaniye’nin tam göbeğinde yükselen, 1500 yıllık devasa bir açık hava su deposu.
Şu an etrafı kısmen çevrilmiş durumda ve daha çok mahallelinin sabah sporu yaptığı geniş bir park gibi kullanılıyor. Yani cilalanmış, organize bir ören yerinden ziyade, gündelik hayatın tam ortasında öylece duran çok güçlü ve ham bir tarihi kalıntıyla karşılaşacaksınız.
| Ziyaret Detayı | Güncel Durum |
|---|---|
| Giriş Ücreti | Ücretsiz (Halka açık kamusal alan) |
| Ziyaret Saatleri | Her gün 08.00-19.00 arası açık; fakat mutlaka gün ışığında görmelisiniz. |
| Tesis ve Hizmetler | Alanda kafe, lavabo, güvenlik ya da bilgilendirme panosu yer almıyor. |
| İdeal Ziyaret Süresi | 30 - 45 dakika |
| Önerilen Ekipman | Rahat bir yürüyüş ayakkabısı (zemin engebeli) ve yanınızda içme suyu. |
Fildamı Sarnıcı Güncel Ziyaret Durumu ve Tesisler
Fildamı Sarnıcı bugün bildiğimiz anlamda bir müze gibi işlemiyor, bunu bilerek gitmenizde yarar var. Girişten içeri adımınızı attığınız anda etrafınızı saran devasa taş duvarlar ve ortadaki geniş, çimenli toprak düzlük karşınıza çıkıyor. Semt sakinleri burayı genelde sabahın erken saatlerinde koşmak, açık havada yürümek ya da biraz nefes almak için değerlendiriyor.
Planınızı yaparken içeride bir şeyler içebileceğiniz, su ya da kahve alabileceğiniz hiçbir büfe veya işletmenin olmadığını unutmayın. Bu tip ihtiyaçlarınızı sarnıca girmeden önce Osmaniye’nin sokaklarındaki ya da Bakırköy merkezdeki dükkanlardan hallederseniz çok daha rahat edersiniz. Zemin bildiğimiz toprak ve yer yer oldukça düzensiz; hele bir de yağmur sonrası denk geldiyseniz çamuru hesaba katarak ayağınıza sağlam, rahat bir ayakkabı giymenizi tavsiye ederim.
Açıkçası alanın işletmesi ve güvenliği tarafında epey boşluk var. Sürekli bir güvenlik ekibi ya da iyi bir aydınlatma sistemi bulunmadığı için hava karardıktan sonra ortam biraz tekinsiz ve fazla ıssız bir hale gelebiliyor.
Duvar diplerindeki ateş kalıntıları, oraya buraya sıkılmış sprey boyalar ve biriken çöpler de bu bakımsızlığı hemen hissettiriyor. Dolayısıyla o devasa taş işçiliğini rahatça incelemek, yapının havasını solumak ve güzel fotoğraflar yakalamak istiyorsanız kesinlikle sabah ya da öğlen saatlerinde, gün ışığını arkanıza alarak gitmelisiniz.
Bu arada aklınızda bulunsun; Vakıflar Genel Müdürlüğü 2023 sonbaharında sarnıcın restorasyon ve işletme hakkını 35 yıllığına Nişantaşı Eğitim Vakfı’na devretti. Bu da demek oluyor ki yakın bir zamanda burada bir şantiye süreci başlayabilir ve içeriye girişler kısıtlanabilir. Yola çıkmadan önce alanın ziyarete açık olup olmadığını son bir kez teyit etmenizi öneririm.
Bakırköy Fildamı Sarnıcı'na Nasıl Gidilir?
Fildamı Sarnıcı, Bakırköy’ün en köklü yerleşimlerinden biri olan Osmaniye Mahallesi’nde bulunuyor. Eski kaynaklarda Hebdomon olarak geçen bu tarihi noktaya ulaşmak aslında gayet kolay; sadece navigasyon uygulamalarına körü körüne güvenmeyin, çünkü bazen araç trafiğine kapalı ya da çıkmaz sokaklara yönlendirip gereksiz yere tur attırabiliyor.
Bana kalırsa en dertsiz yol Marmaray’a binmek. Bakırköy durağında indikten sonra Özgürlük Meydanı yönünden çıkıp Osmaniye tarafına doğru tempolu bir yürüyüşle 15-20 dakikada sarnıcın önüne varabilirsiniz.
Eğer "o kadar yürümeyeyim" derseniz, çarşıdan kalkan ve Osmaniye hattından geçen minibüslere atlayıp İbni Sina Ortaokulu veya doğrudan Fildamı durağında inebilirsiniz. Konum olarak Veliefendi Hipodromu’na bağlanan ana akslara çok yakın; arabanızla gelecekseniz çevre sokaklarda şansınıza bağlı olarak park yeri bulabilirsiniz ama sarnıcın kendine ait bir otoparkı olmadığını hesaba katmalısınız.
Fillerin Barınağı mı? Sarnıcın Gerçek İşlevi
Halk arasında buraya "Fildamı" denmesi sizi yanıltmasın; yapı ilk gününden beri filler için yapılmış bir yer değildi, bu isim tamamen Osmanlı dönemindeki kullanımından miras kaldı. Milattan sonra 5. veya 6. yüzyılda, Doğu Roma’nın en güçlü dönemlerinde inşa edilen bu alan aslında devasa bir açık su rezervuarıydı.
Bizans devrinde sarnıcın bulunduğu Hebdomon bölgesi, imparatorların yazlık saraylarının (Magnaura ve Jucundianae) ve büyük askeri kampların yer aldığı son derece belirleyici bir askeri üstü. Şehir surlarının dışında konuşlanan bu devasa birliklerin, Çırpıcı çayırında konaklayan ordunun ve hemen yakınlardaki hipodromun ciddi bir tatlı su kaynağına ihtiyacı vardı. Fildamı da tam olarak bu yüzden kuruldu; Yerebatan gibi yer altı tonozlarına sahip olmak yerine, gökyüzüne açık dev bir havuz olarak yağmur suyunu doğrudan toplamak üzere tasarlandı.
İstanbul’un fethiyle birlikte Osmanlı’nın su anlayışı buranın kaderini tamamen değiştirdi. Bizim kültürümüzde durağan ve bekleyen su makbul sayılmadığı, akar suya önem verildiği için bu devasa sarnıçlar da yavaş yavaş işlevini yitirip boşaltıldı.
İçindeki su çekildikten sonra bu çukur alan, tabanındaki verimli alüvyon sayesinde uzun süre mahallenin bostanı (yani Çukurbostan) olarak kullanıldı. Bizans’ın son demlerinde ve bilhassa Osmanlı döneminde, orduya ait fillerin bu yüksek ve güvenli duvarlar arasında kışlatıldığı biliniyor. İşte ağızdan ağıza yayılan o meşhur "Fildamı" ismi de saray ordusunun bu ulaşım alışkanlığından günümüze kadar ulaştı.
1500 Yıllık Mimari: Duvarlar Bize Ne Anlatıyor?
Bugün o çimenlerin üzerinde durduğunuzda aslında 127 metreye 76 metre boyutlarında muazzam bir mühendislik havuzunun tabanında duruyorsunuz. Fildamı, Bizans’ın açık sarnıç mimarisinden günümüze bu denli bütün ve ayakta kalabilmiş İstanbul’daki en etkileyici örneklerden biri.
Etrafınızı saran duvarların et kalınlığı, içeriye doğru açılan o devasa kemerli nişlerle beraber tam 7 metreyi buluyor. Yukarı doğru baktığınızda ise yaklaşık 11 metrelik dik bir taş blokla çevrelendiğinizi hissediyorsunuz.
Yapının bunca büyük depremi ve yüzyılların tahribatını atlatıp bugüne sapasağlam gelmesinin sırrı, duvar örgüsünde saklı. Kafanızı kaldırıp dikkatlice bakarsanız, kabaca 7 sıra kesme taş ve ardından gelen 7 sıra tuğla kuşakları çok net görebilirsiniz. Romalılar bu iki malzemeyi dönüşümlü kullanarak duvara hem esneklik kazandırmış hem de içeride biriken tonlarca suyun yaratacağı o korkunç hidrostatik basıncı yüzeye eşit paylaştırmayı başarmışlar.
İç taraftaki o derin nişler bir kalenin sur burçlarını andırıyor; burası sadece su tutmak için değil, gerektiğinde askeri bir sığınak gibi dayanacak biçimde örülmüş. Hatta 90'ların sonunda ve 2000'lerin başında Tarkan'dan Teoman'a, Blues Brothers'a kadar pek çok dev ismin burada 12 bin kişiye konser verebilmiş olması da bu duvarların yarattığı kusursuz akustik çanaktan kaynaklanıyordu. Şimdilerde o konser kalabalıkları geride kalmış olsa da, o taşlara elinizi sürdüğünüzde dönemin şehircilik aklını ve altyapı dehasını tüm çıplaklığıyla hissedebiliyorsunuz.
