Rize İyidere sınırlarında yer alan Pileki Mağarası, aslında doğanın kendiliğinden var ettiği jeolojik bir oluşum değil; Karadeniz mutfak kültürünün temel taşlarından biri olan pileki kabının binlerce yıl boyunca kayalardan oyulmasıyla meydana gelmiş devasa bir yer altı taş ocağıdır. Buraya bir gezi planlarken resmi broşürlerdeki süslü tanıtım cümlelerini bir kenara bırakıp içerideki zayıf ışıklandırmayı, kaygan zemin koşullarını ve en önemlisi önceden hiçbir haber verilmeden kapıların kapalı tutulabildiği gerçeğini hesaba katmalısınız.
- Konum: Çiftlik/Köşklü Mevkii, İyidere, Rize.
- Giriş Ücreti: Kişi başı yaklaşık 20 TL - 50 TL bandında değişebiliyor (kapıda POS cihazı aramak yerine yanınızda mutlaka nakit bulundurun). Müze Kart burada geçerli değil.
- Fiziksel Koşullar: Zemin fazlasıyla ıslak ve çamurlu; kimi geçitler oldukça dar, tavanlar ise yer yer çok basık. Bu nedenle tekerlekli sandalye veya bebek arabasıyla giriş yapmaya kesinlikle elverişli değil.
- Gerekli Ekipman: Yanınıza mutlaka lümeni yüksek, güçlü bir el feneri almalısınız. İçerideki yoğun rutubet ve soğuk hava akıllı telefonların şarjını hızla tüketip flaşını yetersiz kılacağından, telefon ışığına güvenmemeniz gerekir. Ayakkabı seçiminde ise mutlaka zemini iyi tutan, kaymaz tabanlı bir model tercih etmelisiniz.
- Sıcaklık: Dışarıda kavurucu bir yaz sıcağı olsa dahi mağaranın içi mevsimden bağımsız olarak her zaman belirgin şekilde soğuktur; sırt çantanıza ince bir mont veya polar atmayı unutmayın.
Pileki Mağarası Nedir? (Taş Ocağından Turizme)
Pileki Mağarası, M.Ö. 2300'lü yıllardan 1970'lere kadar yöre insanının kayaları bilek gücüyle santim santim oyup mutfak kapları çıkarmasıyla bugünkü labirent yapısına kavuşmuştur. Dolayısıyla içeride doğal bir mağarada görmeyi bekleyeceğiniz sarkıtlar ya da dikitler yerine, taş duvarlarda asırlar öncesinden kalan murç ve kazma izleriyle karşılaşırsınız.
Birbirine bağlanan tünellerden ve genişçe odalardan oluşan yapının ziyarete açık kısmının resmi kayıtlarda 1500 metre olduğu söylense de, günümüzdeki göçük tehlikeleri ve tavan zafiyetleri sebebiyle güvenle yürüyebileceğiniz alan yalnızca ilk 150-200 metreyle sınırlıdır. İleriye doğru uzanan ana koridorların büyük bölümü ya tabandan gelen su birikintileriyle dolmuş ya da kaya çökmeleri yüzünden tamamen geçit vermez hale gelmiştir.
Pileki Taşı ve Mısır Ekmeği Geleneği
Bu ocağın asırlardır kazılmasının tek gayesi olan "pileki", ortası derinleştirilmiş yuvarlak formda bir taş fırın kabıdır. Isıya dayanıklı bu volkanik taşın en belirgin marifeti, doğrudan ateşte kızdırıldıktan sonra topladığı yoğun ısıyı içine koyulan hamura son derece dengeli, yavaş yavaş aktarması ve sıcaklığını uzun süre muhafaza etmesidir.
Karadeniz'in simgesi hamsili ekmek (hamsikoli) ile taş fırın mısır ekmeği, geleneksel olarak karalahana yapraklarına sarılıp işte bu kızgın pilekilerin içine yerleştirilir ve üzeri közle örtülerek pişirilir. İçeride yürürken tünel duvarlarında ustaların daire şeklinde çizip çalışmaya başladığı ancak çeşitli sebeplerle yerinden sökmeden bıraktığı yarım kalmış pileki taslaklarına bizzat şahit olabilirsiniz.
Ziyaret Öncesi Kritik Uyarılar (Fiziksel Durum ve Erişim)
Burası resmiyette turizme açılmış bir gezi noktası şeklinde geçse de, içerideki altyapı ve çevre işletmeciliği alıştığınız kurumsal standartların oldukça gerisindedir. Gezinizden keyif alıp almayacağınızı belirleyecek esas konu, sahadaki bu fiziksel şartlara ne kadar hazırlıklı olduğunuzdur.
Aydınlatma ve Zemin Şartları
Ziyaretçilerin içeride en çok zorlandığı nokta kesinlikle yetersiz aydınlatmadır. Tavan ve yan duvarlara sonradan çekilen şerit LED ışıkların hatırı sayılır bir kısmı patlamış veya yanmıyor vaziyettedir. Tünellerin birçok noktasında ışık tamamen kesilir ve birdenbire koyu bir karanlığın ortasında kalabilirsiniz.
Zemin ise tavanlardan ve yan kayalardan sızan yeraltı suları yüzünden aralıksız çamurlu, balçıklı ve fazlasıyla kaygandır. Koridorlar boyunca adım atarken su birikintilerine basmamak ya da kayıp düşmemek adına gözünüzü bastığınız yerden ayıramazsınız. Yanınızda etrafı net aydınlatacak iyi bir el feneri bulunmadığı takdirde (telefonun cılız flaşı ayak ucunuzu bile zor gösterir) galerilerde yürümek keyifli bir keşif olmaktan çıkıp ciddi bir sakatlanma riskine dönüşür.
Açık Olma Durumu
İnternetteki resmi sayfalarda açık saatler yazıyor olsa bile, mağaranın kapısına vardığınızda asma kilit vurulmuş demir parmaklıklarla karşılaşma olasılığınız her zaman vardır. Giriş kapısını açıp kapama işi, mağaranın hemen dışındaki çay bahçesini de işleten kişinin inisiyatifine bırakılmış durumdadır.
Sezon dışı kış ve ilkbahar dönemlerinde ya da sabahın erken saatleriyle akşamüzeri vakitlerinde ortalıkta görevli bulunmadığı için kapıdan dönme ihtimaliniz yüksektir. Yalnızca bu mağarayı görmek uğruna rotanızı uzatıp yola çıkıyorsanız, olası bir kapalı kapı sürprizine karşı İyidere’nin tarihî köprü ve değirmenlerini da seyahat planınıza mutlaka dahil etmeli, vadi bitiminde sahile indiğinizde ise Sarayköy ve Yalıköy plajlarında mola vermeyi düşünebilirsiniz.
Pileki Mağarası'na Ulaşım ve Yol Durumu
Mağara, İyidere ilçe merkezine yaklaşık 3 kilometrelik bir mesafede yer alır. Sahil şeridinden ayrılana kadar ulaşım gayet konforlu olsa da, ana yoldan içeriye saptıktan sonraki köy yolu kısmı sürücüler açısından ekstra dikkat ister.
Rize Merkez, TZX ve RZV Havalimanlarından Varış
İyidere, Rize'nin Trabzon sınırına yaslanan en batıdaki ilçesidir. Rize-Artvin Havalimanı (RZV) Rize merkezinin yaklaşık 35 kilometre doğusunda, Pazar ilçesi tarafında kalır; Trabzon Havalimanı (TZX) ise İyidere'ye sahil yolundan batı yönlü gelişte daha pratik bir mesafededir.
Kendi aracınızla Rize merkezden çıkacaksanız, Trabzon istikametine doğru Karadeniz Sahil Yolu'nu takip edip İyidere ve Çiftlik/Köşklü yönlendirmelerini izlemelisiniz. Dikkat etmeniz gereken nokta, sahil ayrımında İkizdere-Ovit tüneli yoluna sapmadan, doğrudan İyidere merkezinden geçerek Çiftlik Köyü tabelasını takip etmektir.
İkizdere Yol Ayrımından Sonraki Araç Rotası
Sahil hattından çıkıp köye doğru tırmanmaya başladığınız anda sürüş dinamiği baştan aşağı değişir. Yolun büyük kısmı asfalt kaplama olsa da, Karadeniz coğrafyasına has o çok dik yokuşlar, kör virajlar ve iki otomobilin yan yana sığmakta zorlandığı dar geçişler başlar. Mağaraya çıkan hem alt hem de üst güzergah olmak üzere iki ayrı köy yolu alternatifi bulunur; üst kotlardan giden yol çay bahçesi manzaraları sunsa da yer yer oldukça daralır.
Mağaranın önüne ulaştığınızda nizami çizgileri olan geniş bir otopark bulamazsınız. Araçlar çoğunlukla yol kenarındaki ceplere veya mağaranın yanı başındaki yerel çay bahçesinin kısıtlı boşluklarına gelişigüzel bırakılır.
Özellikle yaz sezonunun kalabalık hafta sonlarında, geniş araçlarla bu dar alanda geri manevra yapmak veya uygun bir park yeri yakalamak epey sabır isteyebilir. Gezinizi tamamladıktan sonra bir bardak demli çay içip nefeslenebileceğiniz mütevazı, aile işletmesi niteliğinde küçük çay bahçeleri hemen giriş çevresinde hizmet vermektedir. Doğu Karadeniz gezinizi genişletmek isterseniz Ayder Yaylası rotasını da planınıza ekleyebilirsiniz.